AKSARAY MEDRESELERİ

Aksaray, tarihi boyunca ilim ve irfanın önemli merkezlerinden biri olmuş, birçok medreseye ev sahipliği yapmıştır. Bu yapıların bazıları zamanla yok olmuş, bazıları ise günümüze kadar ulaşabilmiştir.

Bu çalışmada, çeşitli arşiv belgeleri, yazılı kaynaklar ve akademik araştırmalar ışığında, Aksaray’da inşa edilmiş olup günümüze ulaşamayan ya da halen varlığını sürdüren toplam 22 medrese yapısı ele alınacaktır. Medreselerin tarihçesi, mimari özellikleri ve bulundukları yerler mevcut bilgiler doğrultusunda değerlendirilecektir.

📍 ZİNCİRİYE MEDRESESİ 1️⃣

🔸 Aksaray şehir merkezinde, Dere Mahallesi’nde; Vehbi Bey Caddesi üzerinde, Azmi Milli Fabrikası’nın tam karşısında yer almaktadır.

🔸 Medrese üzerinde kim tarafından ve ne zaman yaptırıldığına dair doğrudan bir kitabe bulunmasa da, portal üzerindeki ayetin ebced hesabı 1337–38 (H. 738) tarihini verir. Bu da yapının Karamanoğulları döneminde inşa edildiğini göstermektedir. Araştırmacılar arasında farklı görüşler bulunsa da, Aksaray’ın bu tarihlerde Eretna Beyliği egemenliğinde olduğu dikkate alındığında, medresenin de büyük ihtimalle Emir Eretna döneminde (1327 – 1352) inşa edildiği anlaşılmaktadır.

Ünlü alim Cemaleddin-i Aksarayi’nin burada müderrislik yapmış olması medreseye ayrı bir değer katmaktadır. Medresenin revakları arasında ders vermiştir.

🔸 Kullanım Tarihi:

📚 1918’e kadar medrese olarak kullanıldı.

🚧 1930–1941 yılları arasında cezaevi olarak hizmet verdi.

🏛 1969’da müze deposu,

☕ 2008’de ise restorasyon sonrası kafe olarak işlev gördü. Günümüzde Aksaray Belediyesi’nin kültürel etkinlikleri için kullanılmaktadır.

🔸 Kitabeleri:

•Portal kemerinde Besmele ve İhlas Suresi.

•Kemer üzerinde Enfal Suresi’nden “Kim Allah’a tevekkül ederse…” ayeti yer almaktadır.

🔸 Vakfiyesi (1500 tarihli):

Medreseye, Aksaray’a bağlı birçok köyden tarla, bağ, değirmen, meyve gelirleri ve çeşitli araziler vakfedilmiştir. Bu da yapının döneminde ne kadar önemli bir eğitim kurumu olduğunu göstermektedir.

🔹 Bugün hâlâ ayakta olan bu yapı, Aksaray’ın en önemli tarihi medreselerinden biri olarak ziyaretçilerini bekliyor.

📍Bedriyye Medresesi 2️⃣

Bedriyye veya Köhne isimleri ile anılan medrese ilk olarak XIII.yy’da inşa edilmiştir.Medreseyi inceleyen İbrahim Hakkı Konyalı yapının Anadolu Selçuklu Sultanı I.Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde (1205–11) Danişmendliler’den Nizameddin Yağıbasan’ın oğlu Aksaray Valisi Bedreddin Yusuf tarafından yaptırıldığı söylerken Mehmed Hamzakadı ise Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubat (1220–1236) döneminde veyahut IV. Kılıçarslan (1249–1265) zamanında yapılmış olabileceğini aktarmaktadır. Bir başka iddia ise bugün Bedri Muhtar Veli Kabristanlığında medfun bulunan Bedri Muhtar Veli Hazretleri tarafından yaptırılmış olabileceğidir.

İbrahim Hakkı Konyalı yapının incelediği dönemde ev olarak kullanıldığını ifade etmektedir. Muhtemelen yapı 1950’li yıllarda ev olarak kullanılmıştır.

İlk Valimiz Abdullah Sabri Karter döneminde ise fetvahane olarak kullanılmıştır.

Özel İdare tarafından satılan medrese Kadıoğulları tarafından satın alınmış ve Kadızade İbrahim Efendi tarafından XIII.yy’da inşa edilen medrese yıkılmış yerine 1327/1909–10 yılında bugünkü Kadıoğlu (Melahat Sultan Kadıoğlu) Medresesi’ni inşa ettirmiştir.

Yapı uzun bir dönem terk edildiği ve kullanılmadığı için Köhne Medrese olarakta anılmaktadır.

Günümüzde ise Aksaray Belediyesi tarafından restore edilmiş kütüphaneye çevrilmiş ilim ve eğitim işlevini tekrardan kazanmıştır.

📍BERAMUNİYE MEDRESESİ 3️⃣

📜 Aksaray’ın ilk valisi Abdullah Sabri Karter’in notlarında adı geçen bu medrese, Hacı Hasanlı Mahallesi’nde, bugün Şimbekler ailesine ait bir evin içinde bulunduğu belirtilmektedir. Kapısına ait bir parçanın ise Aksaray Lisesi’nin avlusunda olduğu aktarılır.

🏛 Vali Karter’in aktarımına göre, Beramuniye Medresesi’ni Vaiz Mehmed inşa ettirmiştir. Ayrıca, bazı araştırmacılar tarafından Ulu Cami’ye ait sanılan fakat aslında bu medreseye veya Darü’l-Hadis yapısına ait olduğu düşünülen bir tamir kitabesinden de bahsetmektedir.

🕌 Bugün Beramuniye Medresesi’ne ait taç kapının bir bölümü, Sofular Mahallesi’ndeki İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nün bahçesinde yer almaktadır. Kalıntı üzerinde, Âl-i İmrân Suresi 18–19. ayetlerinden bir kısmı hâlâ okunabilmektedir.

📚 Aksaray’ın eğitim ve ilim tarihinde iz bırakan yapılardan biri olarak Beramuniye Medresesi, arşivlerde ve mevcut kalıntılarla yaşamaya devam ediyor.

📍 Seyfiyye Medresesi 4️⃣

Meydan Mahallesi’nde yer alan Seyfiye Medresesi’nden günümüze ne yazık ki yalnızca sınırlı kalıntılar ulaşabilmiştir. Medresenin, I. Alaaddin Keykubad’ın hükümdarlığı döneminde (1220–1237) Seyfeddin Ay-Aba tarafından inşa edildiği aktarılmaktadır. Fatih Sultan Mehmet dönemine ait Aksaray vakıflarında bu yapıya ilişkin kayıtlara rastlanmaktadır. Ayrıca, medresenin Sultan Abdülmecid döneminde de faal olduğunu H.1225 (1810–1811) tarihli bir berat belgelemektedir.

📍Ebubekriyye (Yılanlı/Mariye) Medresesi 5️⃣

Abdullah Sabri Karter’e göre Mariye ya da Yılanlı Medrese, Sebil Mahallesi’nde yer alan Hacı Hamzaoğlu ailesine ait evin sınırları içerisinde bulunmaktaydı.

Bir zamanlar Aksaray’ın kalbinde ilim ve irfanın yeşerdiği önemli yapılardan biri olan Ebubekriyye Medresesi, halk arasında Yılanlı ya da Mariye Medresesi olarak da bilinmekteydi.

📜 1476 yılında Fatih Sultan Mehmed dönemine ait vakıf kayıtlarında adı geçen medrese, zamanla Yılanlı Medresesi ya da Ebubekir Buk’ası olarak da anılmıştır.

🏛️ Bazı kaynaklara göre Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad zamanında, Kayseri Subaşısı Seyfüddin Ebubekir tarafından inşa ettirilmiş olabileceği öne sürülürken, medrese XIV. yüzyıla da tarihlendirilmektedir.

🧱 1950’lerde İbrahim Hakkı Konyalı’nın yaptığı incelemelerde; yapının bir kısmının hâlâ ayakta olduğu, tuğladan inşa edildiği ve cephesinde mozaik çini süslemelere rastlandığı belirtilmektedir.

Bugün artık ayakta olmayan bu medrese, Aksaray’ın kadim eğitim ve mimari tarihine dair bizlere sessizce tanıklık etmeye devam ediyor.

📍 Melikiye (Mülkiye) Medresesi 6️⃣

Günümüze ulaşamayan ve yeri tam olarak tespit edilemeyen bu medrese, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde (1205–1211) Muzafferüddin Melik Mahmud Gazi tarafından inşa ettirilmiştir.

📜 1476 tarihli Fatih Sultan Mehmed dönemine ait vakıf kayıtlarında Melikiye Medresesi olarak geçmektedir.

Her ne kadar günümüzde izi kalmamış olsa da, Aksaray’ın tarihindeki önemli ilim merkezlerinden biri olarak hafızalarda yaşamaya devam ediyor.

📍Muzafferiye Medresesi 7️⃣

Günümüzde ayakta olmayan bu medrese, kaynaklara göre Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan ya da dönemin önemli isimlerinden Muzafferüddin Melik Mahmud Gazi tarafından inşa ettirilmiştir.

📍 Prof.Dr.Bekir Deniz’e göre Şifahane Mahallesi’nde, Gazi İlkokulu yolunda, Başçeşme’ye varmadan, artık mevcut olmayan Kur’an Talim Mektebi civarında bulunuyordu.

📌 Osman Turan’ın aktarımına göre 1958 yılına gelindiğinde yapı artık harap hâle gelmişti.

Bugün geriye sadece kayıtları kalan Muzafferiye Medresesi, Aksaray’ın Selçuklu dönemindeki ilim ve mimari mirasına ışık tutuyor.

📍Hüsamiye Medresesi (Subasan Medresesi) 8️⃣

Bugün ayakta olmayan Hüsamiye Medresesi, Aksaray’ın en eski eğitim yapılarından biri olarak tarihte yerini almıştır. Medresenin yeriyle ilgili farklı görüşler olsa da, 1920’li yıllarda Aksaray Valisi Abdullah Sabri Karter’in kayıtlarına göre yapı, bugünkü Aksaray Lisesi’nin bulunduğu alanda yer almaktaydı.

📜 Yapının, Anadolu Selçuklu döneminde Sultan III. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Kazaskeri Hüsameddin Emir Çoban tarafından 1256 yılında yaptırıldığı kabul edilmektedir.

🏚️ Zamanla taşları sökülerek harap edilen yapıdan 1960’lı yıllarda yalnızca bir duvar kalmıştı.

1921’de yıkılmış ve yerine Mekteb-i İdadi (bugünkü Aksaray Lisesi) yapılmıştır.

Bugün sadece kaynaklarda adı geçen bu yapı, Aksaray’ın eğitim ve mimari tarihinde önemli bir yere sahiptir.

📍 Cedidiye Medresesi 9️⃣

Medresenin Yeri: Bugünkü Vali Konağının bulunduğu alanda bulunmakta idi.

Zekai Erdal’ın aktarımına göre Müderris Kara Şeyhzade İmam Hüseyin Efendi tarafından yaptırılan bu medrese, büyük ihtimalle Osmanlı’nın son dönemlerinde inşa edilmiştir.

Yine Zekai Erdal’ın aktarımına göre 1863 taşkınında hasar almış, 1923’te cephesi yıkılarak Islah-ı Medaris-i İslamiye’ye dönüştürülmüştür. O dönem müftülük binası olarak da kullanılmıştır.

1927 yılında yapının yerine şehrimizin ikinci valisi olan Yusuf Ziya Günar tarafından bugünkü vali konağı inşa ettirilmiştir.

📍Fahr-i Aver Medresesi 🔟

Eğri Minare civarında bulunduğu düşünülmektedir.

📍 Fergani (Fertan) Medresesi 1️⃣1️⃣

Günümüzde yeri bilinmemektedir. Yapının, 13. yüzyılda yaşamış olan âlim ve şair Seyfeddin Muhammed Fergani döneminde inşa edildiği düşünülmektedir.

📍 Karamanoğlu Camii Medresesi 1️⃣2️⃣

Prof. Dr. Bekir Deniz’in aktardığına göre Karamanoğlu Camii Medresesi, bugün İl Halk Kütüphanesi’nin bulunduğu alanda yer almaktaydı. Bu medresenin, Karamanoğlu II. İbrahim Bey tarafından inşa ettirildiği bilinmektedir.

📍Molla Bali Medresesi 1️⃣3️⃣

Konumu ve inşa tarihi bilinmiyor.

Eşref Temel’in aktarımı ile 1116/1704 tarihli tek belgeyle varlığı saptanıyor.

📍Seyyid Ahmed Medresesi 1️⃣4️⃣

Zekai Erdal yapının daha önceleri Bölücek Mahallesi’nde bulunuyor olduğunu aktarmaktadır.Seyyid Ahmed tarafından yaptırılmıştır ve inşaat tarihi bilinmemekte birlikte XVIII. yüzyıla tarihlenmektedir.

📍Aksarayî İbrahim Efendi Medresesi 1️⃣5️⃣

Yeri bilinmiyor, günümüze ulaşmamıştır.

1863’teki taşkında tamamen yıkılmıştır.

📍Reyfiye Medresesi 1️⃣6️⃣

Sinop Kalesi kitabesinde adı geçmektedir. XIII. yüzyıla ait olduğu düşünülüyor. Aksaray’da nerede bulunduğu bilinmemektedir.

📍Sırâciye Medresesi 1️⃣7️⃣

Prof.Dr.Bekir Deniz’in aktarımına göre Kızıl Minare civarındaki Katrancıoğulları evlerinin olduğu bölgede yer almaktaydı.

I. Alâeddin Keykubat devrine ait olduğu tahmin edilmekte, Fatih Sultan Mehmed döneminde de varlığını sürdürmüştür.

📍Sulu Medrese 1️⃣8️⃣

Günümüze ulaşmamıştır. Hakkında fazla bilgi yoktur.

📍Tacîye Medresesi (Darü’z-Zâkirîn) 1️⃣9️⃣

Yeri kesin olarak bilinmese de 1966 tarihli Hasandağı Gazetesi’nde Mehmet Hamzakadı’nın aktardığına göre, Cumhuriyet İlkokulu’nun hemen yanındaki, bir zamanlar İbrahim Şişman’a ait olan ev ve bahçenin bulunduğu alana medresenin inşa edildiği belirtilmektedir. Prof. Dr. Bekir Deniz’e göre Hamzakadı’nın görüşü en isabetli olanıdır.

XIII. yüzyıl ortalarına tarihlenmektedir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin isteğiyle ilk müderrisi Serafeddin, şeyhi ise Hacı Mübarek Haydarî’dir.

Medresenin yanına bir de dergâh yapılmış, döneminde çevresinde bir yapı topluluğu oluşturmuştur.

📍Başbaki-Kulu Mehmed Ağa Medresesi 2️⃣0️⃣

Zekai Erdal. 1731 tarihli bir belgede “Sebil Mescidi”ne bağlı olarak geçtiği için Sebil Mahallesi’nde olabileceğini düşünmektedir.

XVII. yüzyılın sonlarında Başbaki-Kulu Mehmed Ağa tarafından yaptırıldığı düşünülmektedir.

📍Mercaniye Medresesi 2️⃣1️⃣

Medresenin yeri bilinmemektedir.

Eşref Temel’in anlattıklarına göre, bu medrese hakkında bilinenler oldukça sınırlıdır. Ne zaman ve kim tarafından yapıldığı belli değildir. Yapıya dair eldeki tek kayıt ise 1702 yılına ait bir belgedir.

📍Karamanoğlu Medresesi 2️⃣2️⃣

Tamamen yok olmuş olan bu medrese, Karamanoğulları döneminde inşa edilmiştir. 1863 yılında yaşanan büyük taşkında ağır hasar almış, bazı kaynaklarda Külhancı Ali Dede veya Pir Ali Sultan Medresesi olarak da anılmıştır.

Abdullah Sabri Karter, yapının Ali Baba Tekkesi’nin bitişiğindeki bahçede bulunduğunu belirtmektedir.

Medrese İncelemesi Ardından

Aksaray’ın eğitim ve kültür tarihine dair merakla çıktığım bu yolculukta, toplam 22 medreseyi inceledim. Bunların bir kısmı ne yazık ki günümüze ulaşamamış ya da yeri tam olarak tespit edilememiş olsa da, aralarından bazıları hâlâ ayakta ve izlerini taşıyor. Her biri, geçmişin ilim yuvaları olarak şehrin hafızasında ve Anadolu’nun köklü eğitim geleneğinde ayrı bir yer tutuyor.

Bu çalışmayla, Aksaray’ın zamanla unutulmaya yüz tutmuş medrese mirasını yeniden hatırlatmayı ve bu kıymetli yapıları yeni nesillere tanıtmayı amaçladım.

📌 Bir sonraki etapta ise medrese dışındaki eğitim kurumlarına odaklanmayı planlıyorum. Darülhuffaz, Darülkurra ve Mektep gibi yapılar üzerinden Aksaray’ın kadim eğitim geleneğini daha da derinlemesine inceleyeceğim.

“Bu Çalışmada Aksaray Medreseleri Konusunda Yararlanılan Akademik Tezler, Tarihî Belgeler ve Alan Yazınından Seçilmiş Kaynaklar”

Bu çalışmada, Aksaray’daki medreselerin tarihî gelişimi, mimarî özellikleri ve kültürel işlevleri ele alınırken, konuya ışık tutabilecek çeşitli özgün kaynaklardan ve akademik tezlerden yararlanılmıştır. Özellikle, Zekai Erdal’ın “Aksaray’da Türk Devri Mimarisi” başlıklı doktora tezi, Bekir Deniz’in “Aksaray ve Çevresindeki Türk Devri Yapıları Rehberi” isimli lisans tezi ve Eşref Temel’in “Hurufât Defterleri’ne Göre Aksaray Kenti Klasik Eğitim Kurumları (XVIII.-XIX. Yüzyıllar Arası)” adlı yüksek lisans tezi bu bağlamda önemli başvuru kaynakları olmuştur.

Ayrıca, Aptullah Kuran’ın “Anadolu Selçuklu Medreseleri”, İbrahim Hakkı Konyalı’nın üç ciltlik “Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde Aksaray Tarihi”, Nevzat Topal’ın “Anadolu Selçukluları Devrinde Aksaray Şehri”, Feridun Nafiz Uzluk’un “Fatih Devrinde Karaman Eyaleti Vakıflar Fihristi” ve Abdullah Sabri Karter’in “Aksaray Dağarcığı” adlı çalışmaları da hem tarihsel bilgiler hem de mimarî çözümlemeler açısından destekleyici olmuştur.

Söz konusu kaynaklar; medreselerin kuruluş süreçleri, vakıf kayıtları, mimarî detayları ve dönemsel dönüşümlerine dair kapsamlı bilgiler sunmakta, Aksaray’ın eğitim ve mimarî geçmişine dair derinlemesine bir bakış açısı kazandırmaktadır.